Chevreli (Iussufeli)
Chevreli
Çevreli | |
|---|---|
| Localidade | |
| Localização | |
![]() Chevreli |
|
| Coordenadas | 🌍 |
| País | Turquia |
| Região | Mar Negro |
| Província | Artvim |
| Distrito | Iussufeli |
| Características geográficas | |
| População total (2021) [1] | 667 hab. |
Chevreli (em turco: Çevreli) ou Berdagraque (em armênio: Բերդագրակ; romaniz.: Berdagrak) é uma vila (köy) do distrito de Iussufeli, na província de Artvim, na Turquia. Foi sede do subdistrito homônimo, pertencente ao distrito de Arseasfora, na província de Taique do Reino da Armênia. Entre os séculos IV e VIII, integrou os domínios da família Mamicônio e, na segunda metade do século X, passou aos bagrátidas georgianos. Em 1536, sob ordens do sultão Solimão, o Magnífico (r. 1520–1566), o beilerbei de Erzurum, Maomé Cã, realizou campanha contra os territórios georgianos, conquistando amplas regiões, incluindo Mesquécia, Carse e o vale de Livane, onde estava Chevreli. Em 1543, o rei de Imerícia, Pancrácio III, reconquistou o vale. Anos depois, Cara Amade Paxá retomou Chevreli e outras fortalezas próximas definitivamente.
Por volta desse período foi criado o sanjaco de Pertecreque. Em 16 de agosto de 1552, ele foi concedido como feudo hereditário (ojacleque) ao nobre georgiano Beca Bei. Posteriormente, Pertecreque foi rebaixado à categoria de subdistrito (anaia) e anexado ao sanjaco de Tortum, do eialete de Erzurum, sendo mencionado como tal em registros de 1574. Em 1632, o sanjaco foi temporariamente anexado ao eialete de Carse como um sanjaco regular, mas logo voltou à jurisdição de Chelder, onde permaneceu até sua extinção no século XIX. No século XVIII, sua população armênia foi forçadamente convertida ao islamismo; seus descendentes, até o início do XX, ainda preservavam nomes e costumes armênios. Até o início do século XX, sua população era composta por turcos, lazes e armênios. Os moradores dedicavam-se à pecuária, à viticultura e à apicultura. A antiga igreja armênia local foi convertida em mesquita, e havia uma escola armênia. Nas cercanias da vila, estão seu castelo e um extenso cemitério.
Nome
Chevreli foi variadamente chamada Berdagraque (Բերդագրակ, Berdagrak), Bardreque (Բարդրեկ, Bardrek), Berdagaraque (Բերդագարակ, Berdagarak), Berdegreque (Բերդ(ե)գրեկ, Berd(e)grek), Petegreque (Պետեգրեկ, Petegrek), Fetecreque (Փետեկրեկ, P’etekrek), Fertecreque (Փերթեքրեք, P’ert’ek’rek’), Fertegreque (Փերտեգրեկ, P’ertegrek) etc. O padre Tiago de Carim referiu-se a ela como fortaleza de Agraque.[2]
História

Chevreli foi sede do subdistrito homônimo, pertencente ao distrito de Arseasfora, na província de Taique, do Reino da Armênia. Entre os séculos IV e VIII, fez parte dos domínios da família Mamicônio, e na segunda metade do século X, passou aos bagrátidas georgianos.[2] Em 1536, sob ordens do sultão Solimão, o Magnífico (r. 1520–1566), o beilerbei de Erzurum, Maomé Cã, realizou uma grande campanha contra os territórios georgianos. Após dois anos de campanha, ele submeteu Mesquécia, as regiões de Mejencerta, Zivim, Caesmane, Carse, o sul de Narmane e Oltu, as porções superiores do vale do Quisca em Tortum e as margens do Choruque, conhecidas como vale de Livane. Pouco tempo depois, em 1543, o rei de Imerícia, Pancrácio III (r. 1510–1565), reconquistou o vale de Livane.[3]
Quando o sultão Solimão lançou sua campanha contra os safávidas em 1548, encarregou o terceiro grão-vizir, Cara Amade Paxá, de eliminar a ameaça representada pelos nobres georgianos. Após conquistar Tortum em 18 de setembro de 1549, Amade Paxá designou os beilerbeis de Erzurum e Sivas para retomarem o vale de Livane. Em 7 de outubro, as fortalezas da região — Berdagraque, Quisquim (atual Alambaxe) e Nicaque (atual Iocuslu) — foram conquistadas pela segunda e última vez. Durante essa campanha, os castelos se renderam pedindo clemência (amã). Desta vez, foi criado no vale de Livane o sanjaco de Pertecreque, subordinado ao beilerbei de Erzurum.[3] Em 16 de agosto de 1552, o sanjaco de Pertecreque foi concedido como feudo hereditário (ojacleque) ao nobre georgiano Beca Bei. Posteriormente, Pertecreque foi rebaixado à categoria de subdistrito (anaia) e anexado ao sanjaco de Tortum, do eialete de Erzurum, sendo mencionado como tal em registros de 1574.[3] No censo otomano de 1574, a vila tinha 527 residentes, distribuídos em 98 famílias cristãs.[4] O eialete de Chelder foi criado em 1579. O sanjaco de Pertecreque foi então transferido da jurisdição de Erzurum para a de Chelder. Em 1632, o sanjaco foi temporariamente anexado ao eialete de Carse como um sanjaco regular, mas logo voltou à jurisdição de Chelder.[3]
Embora Pertecreque tenha permanecido como centro administrativo do eialete de Chelder até o século XIX, os registros administrativos otomanos de 1682–1702 indicam que foi criado um segundo centro de sanjaco na região de Quisquim. Os sanjacos de Pertecreque e Quisquim atuaram como administrações separadas até o século XIX, quando o sanjaco de Pertecreque foi dissolvido.[3] No século XVIII, sua população armênia foi forçadamente convertida ao islamismo; seus descendentes, até o início do XX, ainda preservavam nomes e costumes armênios.[2] Até 1849, a vila seria sede do caza homônimo.[4] Em 1835, quando a administração otomana contabilizou apenas a população masculina para fins de serviço militar e impostos, a vila era composta por 93 famílias. Nessa época, 245 homens viviam na vila. Somando-se o número de mulheres ao número de homens, a população total é de aproximadamente 490 pessoas.[4] Até o início do século XX, sua população era composta por turcos, lazes e armênios — estes últimos em número de 39 famílias. Os moradores dedicavam-se à pecuária, à viticultura e à apicultura. A antiga igreja armênia local foi convertida em mesquita, e havia uma escola armênia. Nas cercanias da vila, estão seu castelo e um extenso cemitério.[2]
De acordo com o censo geral de 1935, a vila pertencia ao vilaiete de Erzurum e havia 850 habitantes.[5] No censo de 1940, pertencia ao subdistrito central do distrito de Iussufeli do vilaiete de Choruque e contava com 901 habitantes (450 homens e 451 mulheres).[6] No censo de 1950, foram contabilizados 1 040 residentes.[7] Por conta de sua origem estrangeira, seu nome foi alterado para Chevreli com base na lei N.º 7267 de 1959.[8] No censo de 1960, foram registrados 1 413 habitantes (721 homens e 692 mulheres); à época, o distrito de Iussufeli já havia sido transferido à província de Artvim.[9] Em 1965, foram contabilizados 1 451 habitantes (743 homens e 708 mulheres), dos quais 493 eram alfabetizados.[10] Em 1980, foram registrados 1 375 habitantes,[11] e em 1990, 1 130.[12] Em 2022, em decorrência da inauguração da barragem de Iussufeli, os moradores de Chevreli e de outras vilas próximas foram reassentados em áreas mais elevadas, pois o centro urbano seria submerso pelas águas da barragem.[13][14]
Referências
- ↑ «Population Of Municipalities, Villages And Quarters». TÜIK. Consultado em 2 de agosto de 2023
- ↑ a b c d Hakobyan, Melik-Baxšyan & Barsełyan 1988–2001, p. 662.
- ↑ a b c d e Derimel 2019.
- ↑ a b c Artvinli 2013, p. 328.
- ↑ Governo da Turquia 1937, p. 309.
- ↑ Governo da Turquia 1946, p. 170.
- ↑ Governo da Turquia 1951, p. 138.
- ↑ Governo da Turquia 1968, p. 740.
- ↑ Governo da Turquia 1963, p. 76.
- ↑ Governo da Turquia 1965.
- ↑ Governo da Turquia 1981, p. 6.
- ↑ Governo da Turquia 1991, p. 7.
- ↑ «Yusufeli'nde 7'nci taşınma sürecinde son 1 ay». CNN Türk. 1 de setembro de 2022. Consultado em 30 de outubro de 2025. Cópia arquivada em 30 de outubro de 2025
- ↑ «Bakan Kurum Yusufeli'nin yeni yerleşim alanında incelemede bulundu». Ministério do Meio Ambiente, Urbanismo e Mudança Climática da República da Turquia. 21 de novembro de 2022. Consultado em 30 de outubro de 2025. Cópia arquivada em 28 de novembro de 2022
Bibliografia
- Artvinli, Taner (2013). Yusufeli Külliyâtı. 1. Istambul: Yusufeli Belediyesi Yayınları. ISBN 978-605-86248-1-8
- Derimel, Muammer (2019). República da Turquia, Governo do Distrito de Iussufeli (T.C. Yusufeli Kaymakamlıǧı), ed. «İlçemiz Tarihçesi». Consultado em 9 de novembro de 2025. Cópia arquivada em 26 de abril de 2023
- Hakobyan, Tadevos X.; Melik-Baxšyan, Stepan T.; Barsełyan, Hovhannes X. (1988–2001). «Բերդագրակ». Hayastani ev harakitsʻ šrjanneri tełanunneri baṛaran [Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան] [Dicionário de Toponímia da Armênia e Territórios Adjacentes]. 3. Erevã: Yerevan State University Publishing House
- Genel Nüfus Sayımı 20 ilk Teşrin 1935 [Recensement Général de la Population au 20 Octobre 1935] (PDF). Ancara: Instituto de Estatística da Turquia. 1937
- 20 İlkteşrin 1940 Genel Nüfus Sayımı: Vilâyetler, kazalar, nahiyeler ve köyler İtibarile nüfus ve yüzey ölçü [Recensement Général de la Population au 20 Octobre 1940: Population et superficie pat provinces, districts, communes et villages] (PDF). Ancara: Instituto de Estatística da Turquia. 1946
- 22 Ekim 1950 Umumi Nüfus Sayımı: Vilâyetler, kazalar, nahiyeler ve köyler İtibarile nüfus ve yüzey ölçü [Recensement Général de la Population au 22 Octobre 1950: Population par provinces, districts, communes et villages] (PDF). Ancara: Instituto de Estatística da Turquia. 30 de março de 1951
- Köylerimiz 1 Mart 1968 gününe kadar (PDF). Ancara: Başbakanlık Basımevi D. S. 1. 1968
- 23 Ekim 1960 Genel Nüfus Sayımı: İl, İlçe, Bucak ve Köyler itibariyle nüfus [Census of Population 23 October 1960: Population by Provinces, Districts, Sub. Districts and Villages] (PDF). Ancara: Instituto de Estatística da Turquia. 1963
- Genel Nüfus Sayımı: İDARİ BÖLÜNÜŞ [İl, İlce, Bucak ve Köy (Muhtarlık) Nüfusları] [Census of Population by Administrative Division: [Province, District, Sub-district, and Village (Muhtarlık) Population]] (PDF). Ancara: Instituto de Estatística da Turquia. 24 de outubro de 1965
- Genel Nüfus Sayımı: İDARÎ BÖLÜNÜŞ 12.10.1980 [Census of Population by Administrative Division] (PDF). Ancara: Instituto de Estatística da Turquia. 1981
- Genel Nüfus Sayımı: İDARİ BÖLÜNÜŞ [Census of Population by Administrative Division] (PDF). Ancara: Instituto de Estatística da Turquia. 24 de abril de 1991
