O Kaxarari ou Caxarari é uma língua pano falada pelos Caxararis do Brasil (Rondônia).[1]
Vocabulário
Vocabulário Kaxarari (Sousa 2004):[2]
Vocabulário Kaxarari (Sousa 2004)
|
| nº |
Português |
Kaxarari
|
| 1. |
pedra |
ʃaˈʃu
|
| 2. |
areia |
hunuˈmaʃi
|
| 3. |
pó |
ˈmapu
|
| 4. |
barro, terra |
ˈmaβi
|
| 5. |
buraco |
ˈkili
|
| 6. |
carvão |
tiˈtiʃi
|
| 7. |
montanha |
mãˈkuʃaj
|
| 8. |
morro |
mãkuˈlaki
|
| 9. |
sol |
waˈʧi
|
| 10. |
lua |
ˈuʃi
|
| 11. |
estrela |
ʃãˈlali
|
| 12. |
céu |
naiˈʧi
|
| 13. |
nuvem |
kuˈani
|
| 14. |
chuva |
ˈwahi
|
| 15. |
trovão |
kaˈlaka
|
| 16. |
vento |
uˈhila
|
| 17. |
ar |
mɨurɨˈta
|
| 18. |
luz |
ˈisto
|
| 19. |
sombra |
paˈki
|
| 20. |
verão |
βaˈʧia
|
| 21. |
inverno |
uˈja
|
| 22. |
fogo |
ʧiˈi
|
| 23. |
lenha |
ʧipaˈʃa
|
| 24. |
fumaça |
kuˈani
|
| 25. |
brasa |
ʧiˈpɨki
|
| 26. |
cinza |
maˈpu
|
| 27. |
rio grande |
wakaˈlaki
|
| 28. |
rio pequeno |
wakapiˈʃa
|
| 29. |
água |
ˈwaka
|
| 30. |
animal |
ʃuˈi
|
| 31. |
animal de estimação |
iˈnaβa
|
| 32. |
morcego |
kaʃiˈwa
|
| 33. |
macaco |
ʃiluˈa
|
| 34. |
tamanduá pequeno |
ˈβiβi
|
| 35. |
rato |
ʃujˈã
|
| 36. |
bicho-preguiça |
ˈnali
|
| 37. |
capivara |
ˈmaka
|
| 38. |
paca |
anaˈu
|
| 39. |
cutia |
maʧahi
|
| 40. |
cachorro |
ʧaʂˈpa
|
| 41. |
dois cachorros |
ʧaβuta ʧaʂˈpa
|
| 42. |
três cachorro |
ʧaβutauipi ʧaʂˈpa
|
| 43. |
cachorro grande |
ʧaʂˈpa laki
|
| 44. |
cachorro pequeno |
ʧaʂˈpa ˈpisti
|
| 45. |
quati |
ʃiˈʃiwa
|
| 46. |
onça |
inaˈwa
|
| 47. |
onça grande |
inawaʧuˈa
|
| 48. |
onça pequena |
inawapisˈte
|
| 49. |
anta |
awaˈʧa
|
| 50. |
veado |
ʧaˈʃu
|
| 51. |
veado roxo |
kaˈhu
|
| 52. |
urubu |
iʃˈmili
|
| 53. |
urubu-rei |
iʃmiliβakuˈʃo
|
| 54. |
gavião |
ˈiʧu
|
| 55. |
arara |
ʃawaˈlã
|
| 56. |
papagaio |
ˈβawa
|
| 57. |
meu papagaio |
ɨˈβawa
|
| 58. |
teu papagaio |
miˈβawa
|
| 59. |
papagaio dela |
haˈβawa
|
| 60. |
coruja |
ˈpupu
|
| 61. |
tucano |
ˈʃɨkɨ
|
| 62. |
ninho |
ʃuipistaˈna
|
| 63. |
ninho de cobra |
ʧuluaˈna
|
| 64. |
ovo |
βaˈʧi
|
| 65. |
tartaruga |
naˈsã
|
| 66. |
muita tartaruga |
nasaˈnaki
|
| 67. |
pouca tartaruga |
nasanaˈkima
|
| 68. |
jacaré |
kapɨˈtɨ
|
| 69. |
ovo de jacaré |
kapɨtɨβaˈʧi
|
| 70. |
lagarto |
ɨˈã
|
| 71. |
meu lagarto |
ɨˈã
|
| 72. |
cobra |
ʧuˈlu
|
| 73. |
sucuri |
ʧuluʃaˈlu
|
| 74. |
sapo |
ˈkali
|
| 75. |
rã |
kaˈʧa
|
| 76. |
peixe |
ˈmaili
|
| 77. |
piranha |
ˈmaka
|
| 78. |
arraia |
iˈβaβi
|
| 79. |
ferrão de arraia |
iβaβiʧiˈmuʃa
|
| 80. |
gafanhoto |
uruˈku
|
| 81. |
barata |
ʧuˈpãlo
|
| 82. |
cupim |
naˈkaʃa
|
| 83. |
piolho |
iˈa
|
| 84. |
meu piolho |
ˈɨja
|
| 85. |
teu piolho |
ˈmɨja
|
| 86. |
piolho dela |
ˈhɨja
|
| 87. |
lêndea |
jaˈβaʧi
|
| 88. |
borboleta |
koʃkoˈʃa
|
| 89. |
gorgulho |
paʧaˈli
|
| 90. |
mosca |
napaʃoˈʃo
|
| 91. |
borrachudo |
ʃiˈhu
|
| 92. |
formiga |
isiˈsa
|
| 93. |
formigueiro |
isisaˈna
|
| 94. |
abelha |
naβiˈla
|
| 95. |
colméia |
naβɨˈlik
|
| 96. |
mel geral |
βuˈna
|
| 97. |
mel uruçu |
piʧoβuˈna
|
| 98. |
aranha caranguejeira |
parawaˈsa
|
| 99. |
teia |
haˈpamã
|
| 100. |
minhoca |
ˈmuli
|
| 101. |
lesma |
ʧɨˈwa
|
| 102. |
árvore |
hiˈwi
|
| 103. |
planta |
βaˈnaka
|
| 104. |
capim |
waˈsai
|
| 105. |
mata |
ˈlawã
|
| 106. |
folha |
hiˈmani
|
| 107. |
galho |
haˈpawa
|
| 108. |
galho da árvore |
hiwiˈpawa
|
| 109. |
flor |
ˈhiwa
|
| 110. |
fruta |
ipiˈmi
|
| 111. |
madeira |
ˈhiwi
|
| 112. |
cabeça |
βoʃkaˈta
|
| 113. |
cabelo |
waʃkaˈʧani
|
| 114. |
meu cabelo |
ɨwaʃkaˈʧani
|
| 115. |
olho |
ˈβuʧu
|
| 116. |
meus olhos |
ɨˈβuʧu
|
| 117. |
teu olho |
miˈβuʧu
|
| 118. |
olho dele |
haˈβuʧu
|
| 119. |
sobrancelha |
ˈβuʃkɨ
|
| 120. |
cílio |
βuʃˈpi
|
| 121. |
nariz |
ʧuˈkani
|
| 122. |
meu nariz |
ɨʧuˈkani
|
| 123. |
teu nariz |
miʧuˈkani
|
| 124. |
nariz dele |
haʧuˈkani
|
| 125. |
nosso nariz |
lõʧuˈkani
|
| 126. |
nariz de vocês |
matõʧuˈkani
|
| 127. |
nariz deles |
hatõʧuˈkani
|
| 128. |
bochecha |
taˈmo
|
| 129. |
minha bochecha |
ɨtaˈmo
|
| 130. |
boca |
kɨʃaˈka
|
| 131. |
dente |
ʃɨˈta
|
| 132. |
meus dentes |
ɨʃɨˈta
|
| 133. |
língua |
haˈna
|
| 134. |
minha língua |
ɨhaˈna
|
| 135. |
queixo |
kɨniˈma
|
| 136. |
meu queixo |
ɨkɨniˈma
|
| 137. |
teu queixo |
mikɨniˈma
|
| 138. |
queixo dela |
hakɨniˈma
|
| 139. |
nosso queixo |
lõkɨniˈma
|
| 140. |
queixo de vocês |
matõkɨniˈma
|
| 141. |
queixo deles |
hatõkɨniˈma
|
| 142. |
barba |
kɨmɨˈsi
|
| 143. |
bigode |
kɨmɨsiˈjoto
|
| 144. |
nuca |
taˈi
|
| 145. |
garganta |
tukaˈʃa
|
| 146. |
coração |
huˈja
|
| 147. |
meu coração |
ɨhuˈia
|
| 148. |
barriga |
toˈro
|
| 149. |
estômago |
takaβoˈʧo
|
| 150. |
cotovelo |
paʃoˈʃo
|
| 151. |
mão |
makaˈli
|
| 152. |
perna |
witaˈʃa
|
| 153. |
pé |
taˈi
|
| 154. |
dedo do pé |
taimiˈtsili
|
| 155. |
veia |
puˈnu
|
| 156. |
pele |
iβiˈʧi
|
| 157. |
bebê |
ʃohupaˈtsi
|
| 158. |
homem |
βiˈki
|
| 159. |
mulher |
ˈʃãpi
|
| 160. |
comida |
tsaˈsi
|
| 161. |
sal |
ʧiˈra
|
| 162. |
carne |
laˈmi
|
| 163. |
castanha do pará |
tamapaˈʃa
|
| 164. |
milho |
ʃɨˈkɨ
|
| 165. |
mandioca |
kɨˈna
|
| 166. |
banana |
laβuˈka
|
| 167. |
veneno de pescar |
ˈwaka
|
| 168. |
casa |
ʃumaˈʧa
|
| 169. |
aldeia |
maˈhɨ
|
| 170. |
cidade |
kariwamaˈhi
|
| 171. |
rede (de dormir) |
paˈmɨ
|
| 172. |
copos de barro |
kɨlopiˈʃa
|
| 173. |
prato |
kɨˈlo
|
| 174. |
enxada |
mawiʧiˈta
|
| 175. |
flecha |
piˈa
|
| 176. |
anzol |
tsaˈpi
|
| 177. |
cesto |
paˈnero
|
| 178. |
faixa para carrega nenê |
paˈpi
|
| 179. |
agulha |
malɨmuˈʃa
|
| 180. |
enfeite de penas |
patsaˈnu
|
| 181. |
pintura corporal |
kɨʃuˈma
|
| 182. |
escova |
ʃakiˈlo
|
| 183. |
ponte |
tãˈlali
|
| 184. |
caminho |
ɨpaˈi
|
| 185. |
dono |
haiˈki
|
| 186. |
amigo |
hihaˈwa
|
| 187. |
índio |
huˈni
|
| 188. |
pai (meu) |
ɨˈpa
|
| 189. |
meu pai |
ɨˈpa
|
| 190. |
teu pai |
mɨˈpa
|
| 191. |
pai delea |
haɨˈpa
|
| 192. |
mãe |
ɨˈwa
|
| 193. |
sogra |
jaˈja
|
| 194. |
sogro |
kuˈku
|
| 195. |
avô |
ʧaˈpa
|
| 196. |
meu avô |
ɨʧaˈpa
|
| 197. |
teu avô |
miʧaˈpa
|
| 198. |
avô delea |
haʧaˈpa
|
| 199. |
avó |
ʧiˈʧa
|
| 200. |
minha avó |
ɨʧiˈʧa
|
| 201. |
tua avó |
miʧiˈʧa
|
| 202. |
avó dele/a |
haʧiˈʧa
|
| 203. |
esposa |
itaˈho
|
| 204. |
minha esposa |
ɨitaˈho
|
| 205. |
esposa dele |
miitaˈho
|
| 206. |
filho |
ʃoˈhu
|
| 207. |
filha |
ainiʃoˈhu
|
| 208. |
enteado |
βakaˈhi
|
| 209. |
meu enteado |
ɨβakaˈhi
|
| 210. |
homem velho |
ʧaˈpaβa
|
| 211. |
mulher velha |
ʃuˈmaβi
|
| 212. |
guerreiro |
huiˈpani
|
| 213. |
língua |
huˈi
|
| 214. |
dia |
βaˈʧihi
|
| 215. |
noite |
jamuˈta
|
| 216. |
mês |
ˈɨʃi
|
| 217. |
ano |
lɨˈta
|
| 218. |
ontem |
muˈɲa
|
| 219. |
depois |
taiˈʃu
|
| 220. |
hoje |
jalˈta
|
| 221. |
nublado |
sikiriˈhi
|
| 222. |
molhado |
jaˈri
|
| 223. |
seco |
puˈo
|
| 224. |
quente |
itsiˈsi
|
| 225. |
frio |
iˈkani
|
| 226. |
gordo |
ʃuˈaki
|
| 227. |
claro |
ˈsaʧa
|
| 228. |
vermelho |
puˈʃɨ
|
| 229. |
amarelo |
ʃiˈni
|
| 230. |
verde |
iaˈra
|
| 231. |
duro |
tsaˈsi
|
| 232. |
rápido |
ʃaˈhi
|
| 233. |
antigo |
hainiˈto
|
| 234. |
sujo |
ˈʧuʃo
|
| 235. |
limpo |
ʃunaˈna
|
| 236. |
vazio |
kiˈʃi
|
| 237. |
alto(pessoa) |
haʧaˈki
|
| 238. |
largo |
ˈpala
|
| 239. |
estreito |
hapaˈlamã
|
| 240. |
grande |
laˈki
|
| 241. |
pequeno |
lakimaˈa
|
| 242. |
selvagem |
honiˈʧa
|
| 243. |
triste |
ʃinãtsamaˈma
|
| 244. |
alegre |
ʃinãtsaˈma
|
| 245. |
de cócoras |
hoˈloka
|
| 246. |
deitado |
tsisuˈkɨ
|
| 247. |
sentado |
tihiˈki
|
| 248. |
longe |
uˈʧa
|
| 249. |
faminto |
tsasikaˈtsa
|
| 250. |
salgado |
saˈra
|
| 251. |
abaixar |
haiʧaimaiˈhi
|
| 252. |
eu abaixo |
ɨhaiʧaimaiˈhi
|
| 253. |
você abaixa |
mɨhaiʧaimaiˈhi
|
| 254. |
ele abaixa |
hakahaiʧaimaiˈhi
|
| 255. |
nós abaixamos |
lohaiʧaimaiˈhi
|
| 256. |
vocês abaixam |
matohaiʧaimaiˈhi
|
| 257. |
eles abaixam |
hatohaiʧaimaiˈhi
|
| 258. |
acordar |
witsoˈhi
|
| 259. |
afiar |
kɨnaˈhi
|
| 260. |
alimentar |
pimaˈhi
|
| 261. |
deitar |
tsisohi
|
| 262. |
dividir |
nataˈʃi
|
| 263. |
tirar macaxeira |
kaˈnaβahi
|
| 264. |
adoecer |
isaliaˈhi
|
| 265. |
afogar-se |
haskaˈhi
|
| 266. |
amanhecer |
maikaˈhi
|
| 267. |
amadurecer |
ˈhãhi
|
| 268. |
andar |
ˈkãhi
|
| 269. |
eu vou andar |
ɨˈkãhi
|
| 270. |
você vai andar |
miˈkãhi
|
| 271. |
ele vai andar |
hakaˈkãhi
|
| 272. |
nós vamos andar |
loˈkãhi
|
| 273. |
vocês vão andar |
matoˈkãhi
|
| 274. |
eles vão andar |
hatoˈkãhi
|
| 275. |
apodrecer |
paˈtsahi
|
| 276. |
chegar perto |
oˈʧamihi
|
| 277. |
atravessar (rio) |
wakatiˈhi
|
| 278. |
cair da árvore |
hipuˈʃu
|
| 279. |
cair |
wiloˈhi
|
| 280. |
cansar-se |
tsasimaiˈhi
|
| 281. |
casar-se |
hananãhi
|
| 282. |
chorar |
wiʃaˈhi
|
| 283. |
(adulto) chorar |
wiˈlihi
|
| 284. |
chegar |
hakipoˈhi
|
| 285. |
dar comida para criança |
ʃohutsasawaˈhi
|
| 286. |
coçar |
wiʃanaˈhi
|
| 287. |
eu coço |
ɨwiʃanaˈhi
|
| 288. |
eu estou coçando |
ɨwʧanaˈhi
|
| 289. |
correr |
ˈlihi
|
| 290. |
eu corro |
ɨˈlihi
|
| 291. |
você corre |
miˈlihi
|
| 292. |
ele corre |
hakaˈlihi
|
| 293. |
eu corri |
ɨˈlito
|
| 294. |
você correu |
miˈlito
|
| 295. |
ele correu |
hakaˈlito
|
| 296. |
eu vou correr |
ɨˈlihi
|
| 297. |
você vai correr |
miˈlikahi
|
| 298. |
ele vai correr |
hakaˈlikahi
|
| 299. |
crescer |
honiʧaˈhi
|
| 300. |
dormir |
uʃaˈhi
|
| 301. |
eu durmo |
ɨuʃaˈhi
|
| 302. |
você dorme |
miuʃaˈhi
|
| 303. |
eles dormem |
hatouʃaˈhi
|
| 304. |
vocês dormem |
matouʃaˈhi
|
| 305. |
entrar |
haʧãhi
|
| 306. |
estar com raiva |
noˈtsihi
|
| 307. |
estar cansado |
tsatsimaiˈto
|
| 308. |
estar com fome |
tsasikaˈtsa
|
| 309. |
ficar em pé |
niʧiˈhi
|
| 310. |
levantar |
βujtsoˈhi
|
| 311. |
levantar algo |
iwitsoˈhi
|
| 312. |
molhar |
kãlahi
|
| 313. |
trazer |
βuˈihi
|
| 314. |
adoecer, ficar doente |
isaliaˈhi
|
| 315. |
eu fiquei doente |
ɨisaliˈato
|
| 316. |
você ficou doente |
misaliˈato
|
| 317. |
nós ficamos doentes |
loisaliˈato
|
| 318. |
vocês ficaram doentes |
matoisaliˈato
|
| 319. |
eles ficaram doentes |
hatoisaliato
|
| 320. |
fechar |
popoˈhi
|
| 321. |
fugir |
wanaliˈhi
|
| 322. |
eu fujo |
ɨwanaliˈhi
|
| 323. |
gritar |
kɨkɨˈhi
|
| 324. |
ir |
ˈkãhi
|
| 325. |
eu vou |
ɨˈkãhi
|
| 326. |
morrer |
kɨʧɨˈhi
|
| 327. |
pular |
haiaˈhi
|
| 328. |
rir(-se) |
kuʧaˈhi
|
| 329. |
secar o poço |
lalaˈhi
|
| 330. |
indicar |
mataˈhi
|
| 331. |
matar |
mataʃaˈhi
|
| 332. |
pensar (em) |
ʃinaˈhi
|
| 333. |
comer |
piˈhi
|
| 334. |
eu como |
ɨlpiˈhi
|
| 335. |
você come |
milpiˈhi
|
| 336. |
ele come |
halpiˈhi
|
| 337. |
ele comeu |
halpiˈto
|
| 338. |
ele vai comer |
halpiˈhi
|
| 339. |
pescar |
pãtaʃiˈhi
|
| 340. |
abraçar |
talanaˈhi
|
| 341. |
acender (fogo) |
ʧitaβaˈhi
|
| 342. |
achar |
witsoˈhi
|
| 343. |
eu acho |
ɨlwitsoˈhi
|
| 344. |
você acha |
milwitsoˈhi
|
| 345. |
eu achei |
ɨlwitsoˈto
|
| 346. |
você achou |
milwitsoˈto
|
| 347. |
beber |
kulaˈhi
|
| 348. |
carregar (n)as costas |
papiˈhi
|
| 349. |
colher |
tsokuhaˈhi
|
| 350. |
cozinhar |
imaˈhi
|
| 351. |
curar |
soaˈhi
|
| 352. |
descascar |
ʃokaˈhi
|
| 353. |
dançar |
moloˈhi
|
| 354. |
eu danço |
ɨmoloˈhi
|
| 355. |
você dança |
mimoloˈhi
|
| 356. |
ele dança |
hamoloˈhi
|
| 357. |
empurrar |
kuitaˈhi
|
| 358. |
ensinar |
josiˈhi
|
| 359. |
enterrar |
maɲaˈhi
|
| 360. |
escolher |
isˈhi
|
| 361. |
esconder |
honaˈhi
|
| 362. |
escutar |
kaˈhi
|
| 363. |
flechar |
piaˈlihi
|
| 364. |
fumar |
kuhaˈhi
|
| 365. |
furar |
ʧulawaˈhi
|
| 366. |
lavar (roupa) |
palohiʃuaˈlo
|
| 367. |
lavar |
paloˈhi
|
| 368. |
lembrar |
ʃinaˈhi
|
| 369. |
mandar |
ʧãˈhi
|
| 370. |
mastigar |
noaˈhi
|
| 371. |
ouvir |
kaˈhi
|
| 372. |
pedir |
jokaˈhi
|
| 373. |
pisar (em) |
haˈmahi
|
| 374. |
pôr nome |
halajawaˈhi
|
| 375. |
torcer |
pilohiˈhi
|
| 376. |
trançar |
majuˈsi
|
| 377. |
varrer |
masaˈhi
|
| 378. |
enfiar |
tsakaˈhi
|
|
Ver também
Referências
- ↑ FLECK, David W. Panoan languages and linguistics. Anthropological Papers of the American Museum of Natural History 99. New York: American Museum of Natural History, 2013.
- ↑ Sousa, Gladys Cavalcante Sousa (2004). Aspectos da fonologia da língua Kaxarari (Dissertação, Mestrado em Linguística). Campinas: Unicamp .
Bibliografia
- BÉKŠTA, Pe. Casimiro. Kašarari: subsídios para alfabetização na língua tribal. Situação dos falantes Kašarari. Pesquisa fonética-fonológica. Sugestão: cartilha e leituras. Vila Abunã, T. F. de Rondônia: Prelazia do Porto Velho, 1977.
- LANES, Elder José. Aspectos da mudança lingüística em um conjunto de línguas Amazônicas: as línguas Pano. 2005. Tese (Doutorado em Linguística), Universidade Federal do Rio de Janeiro, Rio de Janeiro, 2005.
- PICKERING, Wilbur. Vocabulário. 1962. (versão eletrônica)
- SOUSA, Gladys Cavalcante. Aspectos da fonologia da lingual Kaxarari. 2004. Dissertação (Mestrado em Linguística), Universidade Estadual de Campinas, Campinas, SP, 2004.
- COUTO, Alexandre. Ortografia Kaxarari: uma proposta. Porto Velho, 2005. (versão eletrônica)
- VALENZUELA, P. M.; OLIVEIRA, S. C. S. Dados de pesquisa de campo. 2012. mimeo.
Ligações externas